Fidelist Sentezin Başarısı

14 Ekim 2011 admin
Bu çalışma, Castro’nun politik şiddet bağlamında kendine has biçimde devreye soktuğu ahlâkî ve etik etmenin, sadece günümüz dünyası için geçerli bir tartışmaya dönük belli bir kararın verilebilmesini mümkün kılmadığını, ayrıca siyaset felsefesinin daimî meselesine de yeni bir ışık tutmakta olduğunu göstermeye çalışacak. Bu noktada ilkin Camus–Sartre polemiğine bakılacak, ardından da Castro “karşılıklı temas” bağlamına oturtulup, onun verili duruşunun şiddet ve ahlâk üzerine dönen tartışmaya dair belli bir hüküm koyduğu iddia edilecek. Bu çalışma, ayrıca Castro’nun Hristiyan formasyonunu onun kendine has etiğinin ve ahlâkının köklerinden biri olarak inceleyecek. Temel iddiaya göre, bu kökün Castro’nun kahramanlık anlayışını somutlama becerisine ve ona odaklanmasına imkân veren, hem gerçekçi hem de romantik değerlerin sentezini yeniden inşa ettiği söylenecek.
Nedir Fidelist sentez?
F. Scott Fitzgerald’ın, geniş versiyonu her ne kadar daha bilindik ise de, “dâhiliğin işareti, her iki karşıt fikri aynı ânda akılda biraraya getirebilme becerisidir.” lafını eden, esasta Blaise Pascal’dır.
Castro’nun siyaset felsefesi bağlamındaki duruşu fevkalâdedir, zira görünüşte karşıt fikirleri dengede tutma becerisi ile birlikte, bu duruş derinlemesine diyalektiktir: ahlâkî ve etik bir hak olarak zulme karşı silâh kullanmak ve terörist, yani etik dışı bir eylem olması hasebiyle, bu yola girmeme emrine riayet etmek.
Her ne kadar haklı savaş üzerine onca teolog ve teorisyen bu işin üstesinden gelmek istemişse de üst düzey bir politik lider, politik iktidarın yegâne (ve uzun süredir hüküm süren onca zor şarta rağmen, kararlı) kullanıcısı olarak Castro’nun bu hususta eşsiz olduğu söylenebilir.
Castro ve Camus-Sartre Tartışması
Pride & Solace: The Functions and Limits of Political Theory[1] (Gurur ve Teselli: Siyaset Teorisinin İşlevleri ve Sınırları) isimli çalışmasında Norman Jacobson (Başkaldıran İnsan’dan türemiş), Hannah Arendt and George Orwell’de de görülen Albert Camus’ya ait konumu benimser. Siyaset teorisyenleri arasında önemli bir sima olan Jacobson, ek olarak üç büyük ismi, Makyavelli, Hobbes ve Rousseau’yu da irdeler.
Sartre, ilk yıllarında muzaffer Küba Devrimi’ni destekler. Fidel, Camus’nün Başkaldıran İnsan’ında takdim edilen portreye yakın bir simadır. 1952’de ilgili kitap, kamuoyu önünde ciddî bir ayrışmaya yol açacak olan tartışmayı tetikler. Gerçekte Castro, her iki düşünürün karşıt konumlarının bir sentezi gibidir oysa. Ancak her iki düşünür de bu sentezi kavramaktan çok uzaktır. Tartışmayı tekrar ele alan Ronald Aronson, Sartre ve Camus’nün politikaya ilişkin konumlarındaki çekicilik ve imkânlılık arasındaki sentezin kurtuluşçu bir şiddete ve ahlâka varacağı sonucuna ulaşır.[2] Aronson’ın tespiti belli bir ideal tipe işaret etse de kitabında belli bir politik kişilikten dem vurmaz. Esasta Fidel Castro’nun, böylesi bir kişiliğin mümkün olduğunu ispatlamak için gayret ettiğini söylemek mümkündür.
Camus, isyancıyı devrimciye, isyanı da devrime tercih eder. Bu noktada Castro, onun fikirlerini hiçbir biçimde tasdiklememektedir. Ancak ayrıca Camus, hiç de zarif olmayan bir üslupla, devrimin kendi içinde bir tiranlıkla sonuçlanacağını söyler. Devrim, bu yoldan ancak kendi köklerindeki isyana tekrar dönüp “ölçüt” ve sınırlarını gözlemleyerek kurtulabilir.[3] Camus isyancıyı metheder, zira o devrimcinin aksine, had bilendir. Ona göre, isyan haddin kendisidir.
Şiddetli bir isyan ve devrim içindeki ahlâka ilişkin insanî değerlerin muhafazası meselesine dair tanımlama gayreti dâhilinde Camus kendince haklıdır. Ancak öte yandan da meselenin çözümü için devrimin karşısına isyancıyı ve isyanı çıkardığı noktada, açıktan hatalıdır. Cezayir’de faaliyet yürütmüş Millî Kurtuluş Cephesi’nin sivillere yönelik terörizm uygulaması Camus için kabul edilemez niteliktedir. Ancak bu noktada Camus kendi konumunu reddeder. MKC sosyalist bir perspektife sahip değildir ve sosyalist bir devrimi değil, görece daha sınırlı bir millî devrimi öngörmektedir. Yaşanan, bu anlamda sömürgeci zulmüne karşı bir isyandır. İster meşru kabul edilsin ister edilmesin, hareketin silâhlı yerleşimcilere karşı yönelttiği terörist saldırılar Camus için tasvip edilemeyecek niteliktedir. Bunun dışında sınırlı hedeflere sahip ve Camus’nün de iştirak ettiği Nazi karşıtı Fransız Direnişi, Kurtuluş’u müteakip, işbirlikçilere yönelik kapsamlı bir intikam harekâtını devreye sokmuştur.
Ahlâkî duruş tercihi bağlamında Sartre Camus’yü sırtını pratiğe dönmekle ve tarihin dışına çıkmakla eleştirir. Sartre’a göre, bir yazar ya da aydın, kendi dönemi dâhilinde, tarihin kendisine takdim ettiği somut seçeneklerle, onlar üzerinde, tarihin içinde kalarak yaşayıp çalışmalıdır. Sartre, tarihin insanın karşısına genel anlamda iki seçenek çıkardığını söyler: zalimin şiddeti ve mazlumun şiddeti. Bu açıdan tarafsız kalmak ya da (hiç var olmayan bir) üçüncü seçenek ortaya atmak imkânsızdır. Sartre mazlumun şiddetini savunur, en azından bu konuda kamu önünde herhangi bir eleştiri yapmaz, Sovyetler’de, devrimle birlikte yürürlüğe konulan şiddete dayalı sistemi de kendince destekler. Bu seçeneğe itiraz eden Camus ise Sartre’ın “kötü niyet”le hareket ettiğini ve ol sebep, onun doğruluk hükmünün kalmadığını iddia eder. Aynı şekilde Camus, Sartre’ın Sovyetler’deki insan haklarına ve özgürlüklere ilişkin kapsamlı ihlallere yönelik suskunluğunun ondaki kötü niyetin somut ifadesi olduğunu düşünür. Ölümü ardından Camus için kaleme aldığı yazıda Sartre, daha incelikli ve keskin bir eleştiride bulunarak, onun kendisini imkândışı bir konuma hapsettiğini söyler: “(…) çünkü ahlâk, kendi bağlamında, hem isyanı talep eder hem de onu mahkûm eder.”[4]
Mao Zedung, Camus’nün önerisini yarı yarıya karşılayan bir devrimcidir. O, devrimin isyandaki köklerini hiçbir vakit unutmamış ve devrime manevî köklerini her daim hatırlatmıştır. Ancak Mao, Kültür Devrimi’nin kimi korkulara yol açtığı dönemde, had ya da “ölçüt”le ilgili herhangi bir anlayışa da başvurmamıştır.
Castro için devrimci politik pratik, yani Tarih’i sınıf perspektifinden inşa etmek, politika içre ilkeli bir duruşla uyum hâlindedir. Bu duruş, ne Sartre’ın ne de Camus’nün mümkün olabileceğini düşündükleri bir şeydir. Fidel, mazlumun şiddetini meşrulaştırıp uygulamıştır. O, ayrıca ABD ve SSCB’ye eş mesafede durmayı da kabul etmemiştir. Bu anlamda Sartre’a yakındır. Ancak öte yandan da mazlumun ortaya koyduğu her türden şiddet eyleminin arzulanabilir ya da meşrulaştırılabilir bir şey olduğunu da düşünmez. Bu noktada ise Sartre’a nazaran Camus’ye yakındır.
Fidel Castro, muzaffer Kübalı nesillerin 2 Aralık 1956’da adaya demir atan Granma isimli isyan gemisindeki gerilla “babalar”ının çektikleri cefalar ve onlardaki idealizmi yeniden keşfettikleri uluslararası sorumluluk tarzı aracılığıyla devrimci durumu isyana ait kökleri ile tanıştırır. Mao’nun aksine o, şiddet pratiğindeki sınırları kendince gözlemler. Dostoyevski ve Nietzsche’nin aksine, Castro’ye göre, her şeyi yapmaya izin yoktur. Bu bağlamda o Bin Ladin’le tezatlık teşkil etmekle kalmaz, ayrıca Lenin, Troçki ve Stalin’den de ayrışır. “Marksizm ve Terörizm” ve “Bizim Ahlâkımız Onların Ahlâkı” isimli çalışmalarında II. Enternasyonal mensubu sosyal demokratlara (özellikle Kautski ve Menşeviklere) verdiği cevaplarda Troçki, hiçbir ahlâkî endişe ile kendisini sınırlandırmayan kitle terörüne ilişkin açıktan meşrulaştırıcı kimi tespitlerde bulunmuştur.
İktidar ve Fazilet
Fidel Castro’nun ahlâkî-etik ilkesi, özellikle ondaki sınırlandırılmışlık ve ayrıştırılmışlık boyutu, bir dizi etmene bağlıdır. Bir yığın işgale ve bağımsızlık savaşına tanık olmuş olan Küba tarihi şiddet yüklüdür. Castro’nun büyüdüğü ve politik pratik içine girdiği Küba bir şiddet alanıdır. 1933 yılı bir devrime, kırklı yıllar ise ayaklanmalara sahne olmuştur. Üniversite ortamı da aynı şekilde şiddetten kendisine düşen payı alır. Okul, devlet beslemesi hâline gelmiş silâhlı çetelere dönüşmüş eski politik militan gruplarla doludur. Castro, devrim için dövüşüp, iktidar talebi ile hareket ettiği dönemde karşısında bir dizi silâhlı örgüt bulur. “O, sahip olduğu güdüler ve iman ile yaşananlara karşılık verme gereği duymuştur.”[5] “Politikaya yönelik meyli, sokakta akan hayata olan yakınlığı ve en önemlisi şiddete dayalı eyleme dönük tutkusu, ona zamanla bir harekete önderlik edecek ideal insan tipini kazandırır.”[6]
Son olarak, belki de en önemlisi şu ki, Castro bir savaş adamıdır; resmî anlamda hiçbir askerî eğitime tabi tutulmamışken, şiddet eylemlerine iştirak etmiş, büyük askerî kışlalara saldırı tertiplemiş, tutuklanmış, serbest bırakılmış, ardından gerilla savaşı başlatmak için ülkeye geri dönmüş, Latin Amerika’daki silâhlı devrimi desteklemiş, diğer kıtalara Kübalı gönüllüler göndermiş, ABD destekli Domuzlar Körfezi saldırısına karşı Küba’yı müdafaa etmiş, Afrika’daki (Angola ve Etiyopya/Somali) iki büyük savaşa katılmış, taktik ve strateji işlerine girişmiş, Angola’da önemli kampanyalar tertiplemiş, dünyanın en güçlü askerî gücü ABD ile yaşanacak olası savaşa karşı kendisini sürekli tetikte tutmuştur.
Castro liderliği, bir ucunda araçlar hususunda her türlü endişeden muaf durmanın, diğer ucunda ise devlet iktidarını elde etme, kullanma ve onu bırakmama hedefine kitlenmenin durduğu politikanın her iki karşıt kutbundan da sakınan bir liderliktir. İkinci kutba ilişkin, Fransız Devrimi’ni takip eden süreçte, Rus Devrimi’nde ve Çin’deki Kültür Devrimi’nde bolca örnek bulmak mümkündür.
Nikaragua Devrimi ve Meksika’daki Zapatistalar ilk kutbu örnekler. Hümanist devrimcilerden müteşekkil bir teşkilât olarak Sandinist Millî Kurtuluş Cephesi (SMKC), 1990’da (Rosa Luxemburg’un tahayyül etmiş olduğu) dolaylı ve doğrudan demokrasiyi birleştiren bir modelin öncülüğünü yapmak ister.[7]
Gorbaçevliderliğindeki Sovyet komünistleri de bu sonucun klasik bir örneğini teşkil ederler. Zapatistalar klasik politika yaklaşımından bile isteye kaçınırlar, devlet iktidarı iddiasından uzak dururlar ve kendilerini periferide özerk bir alan açmakla sınırlandırırlar.
Fidel Castro ise durmak nedir bilmeksizin, düşmanın elinden devlet iktidarı denilen mülkü almaya odaklanmış, Sandinistlerden (1990) ve farklı bir yolu takip eden Gorbaçev’den ayrı olarak, devlet iktidarının devrimin elinde kalması hususunda asla kumar oynamamıştır.
“Bir yandan konuşmaya hazırlanırken bir yandan da tabancasını kabzasından çıkarttı ve masaya koydu. İfadesi gayet açıktı. (…) Sarf ettiği cümle, ‘devrim içre ise her şey, devrime karşı ise hiçbir şey’, tüm süreci özetleyen bir niteliğe sahipti. (…) Onun izahatına göre, devrimin hakları vardı, ilk hakkı da var olma hakkıydı.”[8]
Tefekkürünün ve eyleminin gerçekçi boyutu ile ilgili olarak Castro gayet nettir:
“Ancak öte yandan bizler aynı zamanda gerçekçiyiz -gerçekçi değilseniz savaşı kaybedersiniz, sorunların farkında olmanız gerekir. Başka bir ifade ile iyimser aynı zamanda gerçekçi olmalı, henüz insanlık arif olduğu hususunda yeterince kanıt sunmuyor olsa da ona inanmalısınız.”[9]
Gerçekçi tespitine karşın “her türlü yola başvurma”yı telkin eden öğretiyi uygulamaya sokmaz ve (sıklıkla zora başvuran, şiddete dayalı) araçlarla (devrimci) amaçlar arasında belli bir oranı sürekli gözetir.
Devrimci mücadelelerin genel niteliği, masumiyetin kaybıdır. Masumiyetin kaybı, öz kontrolün ve şiddet kullanımındaki seçiciliğin kaybı ile sonuçlanır. Başlangıçta ne denli idealist olunursa olunsun, yaşanan baskının yarattığı şok devrimci hareketlerde belli bir metamorfozu da beraberinde getirir. Baskı, işkence ve mahkemeye bile çıkartılmaksızın yapılan infazların sonucu yapılacak hatadan çıkartılacak ilk ders, hareketin yeterince katı olmadığı olacaktır. Zalimin genel tavrı isyana bir biçimde yansır. Her iki taraf intikam duygusunda birleşir.
Fidel Castro liderliğindeki Küba Devrimi, sözkonusu gaddarlaşma sürecinden uzak durur. Moncadasonrası 26 Temmuz Hareketi’nin önayak olduğu şiddet ve idamlar coğrafî planda geniş bir seyir izlemez. Batista güçlerinin Granma’nın ülkeye ulaşması sonrası ve savaş süresince ayrımsız uyguladıkları baskı politikası İsyan Ordusu’ndan aynı türden bir cevap bulmaz. Mücadelenin hiçbir uğrağında rejimle devrimci ordu arasında ahlâkî düzeyde belli bir denklikten söz edilemez. Castro, 1985’te Latin Amerikalı sendikacılara yaptığı konuşmada, bunun temel nedeninin şahsî değerler ve inanç kümesi olduğunu söyler:
“İşkencecileri ve canileri saflarımızdan attım ancak hasmım bile olsa, gelişme kaydeden hiç kimseyi kovmadım. Zira ben mahkûmları katledenlerden, cinayet işleyenlerden nefret ediyorum ama savaş alanlarında dövüşen insanlardan da asla nefret etmiyorum.”[10]
İç ve dış düşmanlarla yüzleştikleri noktada iktidar hususunda soğukkanlı ve seçici bir tutum takınan birçok devrimci öncü süreç içinde sözkonusu soğukkanlılıklarını zamanla yitirmiştir. Küba örneğinde devrim sonrası dönemde beş ilâ yedi bin civarında[11]düşman unsur idam edilmiştir. Ancak gene de mağlup orduya dönük plebyen tutkularla, vatanseverlik ya da sınıf mücadelesi adına, kitlesel bir terör ya da kolektif bir cezalandırma işlemi uygulanmamıştır.
Kurtuluş mücadeleleri ve devrimleri, tanımlanması olası kimi güzergâhları takip etme ve öngörülebilir şablonlara sahip olma eğilimindedirler. Bunlar, çoğunlukla kimi tavizler ya da askerî darbeler aracılığıyla mağlup edilirler veya akim kılınırlar. Burada genelde politik irade, örgütsel beceri ve stratejik açıklık zafiyeti rol oynar. Bazen muzaffer olsalar da ülke içindeki karşı devrimle müttefik dış müdahaleler eliyle devrilirler. Bazen de ilk hedeflerine ulaşma noktasında başarılı olurlar: ilk elden zalimi devirirler, ülkedeki tiranlığı ya da yabancı işgalciyi kovarlar, ancak mevcut zulme ve sömürüye dokunmazlar ve toplumsal kurtuluş vaadi fiiliyata dökülmez.
Bu, kaçınılmaz olarak, aşağıdan gelen, ya devrimi zayıflatan haine karşı ya da ilk amaca ve/ya gizli vaadin fiiliyata dökülmesini amaçlayan ikinci bir mücadele dalgası ile cevaplanır. Sözkonusu ikinci dalga, politik kurtuluşun ekonomik ve toplumsal kurtuluş tarafından takip edileceğini söyleyen şiarı üstlenir.
Bazen devrimler hiçbir kesintiye maruz kalmadan, görece daha radikal bir aşamaya geçerler. Devrimler, ya toplumsal taleplerin ya da yabancı işgali ve ülke içindeki karşı devrim gibi unsurların tasfiyesi gibi devrim sonrası momentin kimi ihtiyaçları uyarınca hareket ederler. Ardından bu radikalleşme itirazla ve yeni bir toplumsal muhafazakârlıkla yüzleşir. Bu gelişme, görece daha köklü bir politik tiranlıkla sonuçlanan ve onun tarafından ezilen, “aşağıdan gelen ikinci bir dalga”yı tetikler.
Castro liderliğindeki Küba, hem iç hem de dış dinamiklerin bu türden karşı dirençlerine meydan okumayı bilmiştir. Ülke en geniş katılımı kucaklamayı bilmiş, politik kurtuluş sonrası görece daha radikal toplumsal adalet ve eşitlik hedeflerine doğru ilerleyebilmiştir.
Bu süreç, devrimin dış dünya ile ilişkilerinde de yankısını bulmuştur. Devrimler, mevcut devletler sistemine boyun eğmek ve ona uyum sağlamak için kendilerini ihraç ederler. Bu ihraç gayreti, onları kendilerini devletlerarası ilişkilerle sınırlandırmaları ile sonuçlanır. Oysa devrimler, başarılı olmak ve yeni ilhakçı imparatorlukların arasına karışmak niyetindedir. Devrim, evrensel misyonunu unutur ve kendi ulusal kabuğunda sıkışıp kalır.
Küba Devrimi, ABD’nin husumeti karşısında gayet cüretkâr ve azimlidir. O, ABD hükümeti ile Amerikan halkının kendisine dönük uzak duruşunu her daim deneyimler. Yıkılmamak için ciddi bir kararlılık gösterir, ancak kültürel yakınlığa ya da terörizme de asla meyletmez. Tam bağımsızlığını muhafaza ederek, sadece Sovyetler ile müttefik olur. Bu bağımsızlık onun Sovyetler çöktükten sonra da psikolojik, maddî ve stratejik açıdan ayakta kalmasını sağlar. Kendisine yönelik tecrit politikasını hasımlarının dünyasına teslim olmadan ve etkileşimi savuşturmak amacıyla yakınlaşmadan aşmasını bilir. Kökleri ulusal olandadır ama asla onunla da sınırlı değildir. Ülke, enternasyonalizmini kurtuluş hareketleri ve çeşitli politik liderlerle dayanışma içinde olmak suretiyle ortaya koyar. Askerî ve insanî kimi gayretler içinde olur. Stratejik ortamının ötesine geçerek kendi ulusal güvenliğini ilgilendirmeyen davalar için kan döker. Bu mücadelelerde tek bir ekonomik kazanç gözetmez ya da askerî gücünü artırmaya niyetlenmez.
Varşova Gettosuayaklanmasının yıldönümlerini anar ve kendi içindeki Yahudi azınlığın tatil günlerine saygı gösterir. Suriyelilerle omuz omuza dövüşmek için 1973 ve 1975’te bir tank birliği gönderir. Golan Tepeleri’nde İsrail Savunma Güçleri’nin zaferine tanık olur. Çoğunlukla silikleşen, antisyonizmle antisemitizm arasındaki sınır çizgisini her daim gözetir.
Akıl ve kalpteki bu vasıfların teşkil ettiği özgül bileşim, Küba Devrimi’nin lideri ve stratejisti Fidel Castro’nun politik fikriyatı ve rehber niteliğindeki ideolojisi kavranmadan anlaşılamaz.
Ahlâk ve Politika: İkileme mi Üçleme mi?
“Doğru ve yanlıştan bahsetmemiz gerek” başlığına sahip 10. Bölümüyle After Marxism[12] kitabının yazarı, siyaset felsefecisi Ronald Aronson’a göre Marksizm mevtadır ve dolayısıyla Marksizmin sırrındaki esasa ilişkin ahlâkî yönleri açığa çıkartacak ve bunları merkeze yerleştirecek radikal bir projeye ihtiyaç vardır.[13] Onun mezar taşındaki söz, postmarksist ahlâkî özgürleşme projesine ilişkin önerilerce takip edilmektedir. Kanaatimce Fidel Castro’nun Marksizmi, tam da böylesi bir ahlâkî-etik yöne işaret etmektedir.
Aronson, Marksizm içindeki sıcak ve soğuk su akıntılarına dikkat çeker: tutku ve soğuk zekâ. Ona göre, Marksizmin gücü her ikisini birleştirme becerisine dayanır. Ancak sosyalizm (en genelde devrim) tarihi, bu birleşmenin yeterli olmadığını göstermektedir. Lenin, akıl ile tutkunun birliğini temsil eder. Ancak onun da rol modeli Jakobenlerdir. Dolayısıyla o, 1917 sonrası kolektif cezalandırma türünden ahlâkî korkulardan kaçınmak için yeterli değildir. Bu müdahaleler Stalinizmi koşullamıştır.
Benim fikrimce akıl ile kalp arasındaki bileşim yeterli değildir. Bizim, vicdanın akıl ile tutku arasında arabuluculuk yaptığı, akıl, kalp ve ruhtan oluşan bir üçlemeye ihtiyacımız vardır.[14]
Politikada ahlâkın adı kötüye çıkmıştır. Ahlâk vurgusu, iki alternatif sonucun doğmasına yol açar: ya bulanık bir “kendini iyi hisset” teorisini, etikle ittifak hâlindeki, etkin bir politik müdahale için gerekli, sarih bir analize ve neden-sonuç ilişkisine dayalı değerlendirmeye alerjik yaklaşan bir yaklaşımı ya da fanatizmi ahlâkîleştiren bir eğilimi koşullar. Fidel Castro ve Küba’nın da gösterdiği üzere, her iki sonuca da teslim olmaksızın, ahlâk politika için bir mihenk taşı olabilir.
Komünizm ve Hristiyanlık
Sheldon B. Liss’in gözlemine göre Castro: “politikada ahlâkî mecburiyetlere inanan” bir isimdir.[15]Castro’daki ahlâkî boyut, Armando Hart’ın tespiti ile, “insan tefekkürünün ve hislerinin en önemli iki tarihsel membaı” olan Marksizm ve Hristiyanlık’tan müteşekkil özgül sentezden türemektedir.
Nikaragua Devrimi’nin gerçekleştiği, Orta Amerika’daki devrimci ayaklanmanın geri püskürtüldüğü günlerde Fidel Castro, Marksizm ve Hristiyanlığı yeniden canlandıracağını düşündüğü Marksistlerle Hristiyanlar arasındaki yakınlaşmaya dair fikirlere katkı sunar:
“Bir seferinde Şili’de ve bir de Jamaika’da Hristiyanlarla Marksist-Leninistler arasındaki stratejik ittifaktan söz etmiştim. (…) Eğer başlangıcında Hristiyanlığın fukaranın dini olarak ortaya çıktığını, Roma İmparatorluğu’nda kölelerce sahiplenildiğini, bunun nedeninin de onun insana dair ahlâkî öğretilere dayanması olduğunu akılda tutarsak eğer, Romalı kölelerin o günkü Hristiyan ruhuna geri dönen Hristiyan kilisesi ve diğer dinlerin dürüst liderleri ile ilişki kurması, devrimci hareketin, sosyalist hareketin, komünist hareketin ve Marksist-Leninist hareketin yararına olacaktır. Dahası sosyalizm ve komünizm ile birlikte Hristiyanlık da bu ilişkiden yarar sağlayacaktır.
Ayrıca Nikaragua’daki bazı dinî liderler bizim neden sadece stratejik ittifaktan söz ettiğimizi, Marksist-Leninistlerle Hristiyanların birliğinden neden söz edilmediğini soruyorlar bizlere.
Emperyalistler bu hususta ne düşünürler, bilmiyorum. Ama ben bu formülün şiddetli tartışmalara yol açacak bir formül olduğuna kesin olarak ikna olmuş durumdayım.”[16]
Castro’ya göre, kendisindeki ahlâkî kanaatlerin iki ayrı kaynağı olan komünizm ve Hristiyanlık arasında bir süreklilik ilişkisi vardır: “Gericilerin komünizmden daha fazla nefret ettiği bir şey varsa o da her daim Hristiyanlık olmuştur.”[17] Ona göre, söz konusu temas, Katolik rahibelere yardım etmek suretiyle gerçekleştirilebilir:
“Salt saygıdan söz etmiyoruz. (…) Daha önce de Ulusal Meclis’te dediğim gibi, yetimhanelerde faaliyet yürüten rahibeler komünizme ait bir model ortaya koymaktadırlar. Bu davranışlarında maneviyat, fedakârlık ve yardımseverlik vardır.”[18]
Castro’daki ahlâkî formasyon en açık ifadesini, Angola bağlamında ve ülkesinin uyuşturucu kaçakçılığına adının karıştırılmasında verdiği tepkilerde bulur. Şu cümleleri, 1989’da bu türden suçlara karışan ve idam edilen Arnaldo Ochoa olayından dört yıl önce sarf eder:
“Karayip ülkeleri arasında Küba hapiste en fazla uyuşturucu kaçakçısı barındıran ülkedir. (…) Neredeyse Karayiplerin polisi hâline geldik ve ABD’nin bu hizmetimizden ötürü bize neden para ödemediğini de merak ediyoruz ayrıca. (…) Bize neler teklif ettiklerini bilemezsiniz. Bu yeraltı insanları ne kadar da arsız oluyorlar. Dövizle ilgili sorunlarımızı çözdük, artık yabancı para kaynaklarına ihtiyacımız yok. (…) Bu meseleyi ahlâkla mı, Hristiyan okullarında öğrendiğim Hristiyan ilmihalleriyle mi çözmek gerekiyor bilmiyorum ama bana göre bu Hristiyan ahlâkına ve Marksist-Leninist ahlâka ait bir sorundur, bizim bunun ikisine de bakarak hüküm vermemiz gerekmektedir.[19]
Kurtuluş teolojisinin Medellin Piskoposlar Konferansı ile Latin Amerika’da ortaya çıkışından on yıl önce Castro, halk önünde Hristiyanlığı radikal ifadelerle yorumlamaya başlamıştır bile. Şüphe yok ki bu, kendisini içinde bulduğu mevcut duruma verdiği tepkidir. Bir yandan Küba Kilisesi devrime ve reformlara karşı tavır sergilemekte, bir yandan da Castro, İspanya Cumhuriyeti’nde Katolik Kilisesi’nin oynadığı karşı devrimci rolü bilmekte, Küba halkının yüzde doksanının Hristiyan olmakla birlikte Katolikliğe ya da senkretik bir inanç sistemi olan Santerya’ya bağlı olduğunu görmektedir.
Castro, Fransız, Rus ve Çin devrimlerinin ya da İç Savaş esnasında Cumhuriyetçilerin tuttuğu yolu tercih etmez. Bu devrimlerde dinî hiyerarşiye ve kurumlara yönelik fizikî ve kanlı kimi saldırılar gerçekleştirilmiş, devrimler inançlarından ötürü sıradan insanlara da zulmetmişlerdir. Castro, kendi devrimindeki resmî kilisenin saldırılarına karşı sağlam durur. Aynı zamanda Vatikan’la arasındaki diplomatik ilişkileri de asla koparmaz. En önemlisi Castro, kenardan dolaşarak, ilk önce partisini ateist bir zeminde tutar (seksenlerde bu politikasını terse çevirir), bir yandan da devrimi meşru kabul etmeleri için yurttaşlarının Hristiyan inançları ile temas kurar. Onları devrimi ya da en azından radikal reformları desteklemenin İsa’nın mesajını muhafaza etmek olduğuna inandırır. Artık iyi bir Hristiyan olmak, iyi bir devrimci olmak demektir.
“Pratikte tarım reformu kanununun uygulamaya konulması “ahlâkî hükme” nazaran daha kolay oldu. (…) Bu sadece gerçek devrimciler, yani “elindeki her şeyi bırakıp beni takip edin” demeye istekli olanlar içindi. İlk Hristiyanlarla kıyaslandığında Katolik Kilisesi’ne İsa’nın öğretilerinin de ciddi bir muhalefetle yüzleştiği söylendi. Bu öğretiler, mağrur bir toplulukta değil, Filistin’in alçakgönüllü insanlarının kalplerinde gelişti.”[20]
Hristiyanların Castro’nun stratejik ortakları olduğu ama bir yandan da onun dünya görüşünün membaı olan Hristiyanlığın politik görüşünün ahlâkî boyutunun kaynağı olduğu tespitini yapmaktan kaçınmak esasta mümkün değil. 1985 tarihli Washington Postmülâkatının da ifşa ettiği üzere, o “öğretim hayatı boyunca dinî eğitim almış, dahası kiliseye, dine ve dinî faaliyete ait tüm deneyime sahip bir kişi”dir.[21]
Buradaki kilit nokta, onun Kilise’den ayrıştırılmış İsa Mesih figüründen ilham almış olmasıdır. Katolik ve Protestan kiliselerinin tarihi kıyımlar, işkenceler ve suçlarla örülüdür. Birçok tarihçi, komünizm ve Kilise’nin engizisyon faaliyetleri arasında paralellik görmektedir. Esas olarak Kilise’yi bilen Castro da silâhsız muhaliflerinin kanını dökme noktasında kendisini haklı çıkartan bir gayret içindedir. Ancak İsa onun rol modeli olduğundan o Castro’nun conscienzia’sı, yani bilinç ve vicdanın bileşkesi dâhilinde ahlâkî bir muhafız olarak iş görür. Bu, Castro’nun İsa’yı her zikredişinde kendisini ele veren bir özelliktir.
“O kendisini İsa’ya çok yakın hisseder; Mart 1959 tarihli, paskalya bayramı öncesi yaptığı bir konuşmada şunları söyler: ‘Kendisinin hem Hristiyan hem de ırkçı olduğunu söyleyenler var. Bunlar hissiz ve uyuşuk bir topluma hakikati söyleyen İsa gibi birisini çarmıha gerdiler. İsa Mesih’i neden çarmıha gerdiler? Tüm bu kutsal hafta boyunca bu tip konular üzerinde konuşalım. O’nu bir şey için katlettiler. Bunun basit bir nedeni var: çünkü O hakikati savundu. Çünkü O toplumu değiştirmek isteyen bir refomcuydu. Çünkü O, sözkonusu toplum içinde Ferisiliğe ve ikiyüzlülüğe karşı savrulan bir kırbaçtı. Çünkü İsa için ırk yoktu, zengine nasıl davranıyorsa fakire de öyle davranıyor, siyahla beyaz arasında ayrım gözetmiyordu. Hakikati anlattığı bu toplum O’nun vaazlarını hiç affetmek istemedi ve hakikati dillendirdiği için O’nu çarmıha gerdi.”
Antonio Nunez Jimenez’in belirttiğine göre, “1959’da, yeni Toprak Reformu Enstitüsü’nün görevlileri önünde yaptığı ‘gizli konuşma’da Castro, şunları söylüyor: ‘Devrim artık devrimci olurken yaşanan dönüşümün kahrını çekenlere yer açan romantik bir şey değil. O artık ‘Elinizdeki her şeyi bırakın ve beni takip edin’ diyen İsa’nın öğretisiyle uyum içindedir. İşte gerçeklik budur.’ Aralık ayında devrimin müdafaasına ilişkin televizyonda yaptığı konuşmada ise Havana’daki Roma Katolikleri Kongresi’ne neden katıldığını açıklıyor: ‘İsa’nın vaazları pratiğe döküldüğünde, dünyada devrimin gerçekleştiğini söylemek mümkün olacaktır. (…) Çünkü dinî bir okulda eğitim aldım ve İsa’nın öğretilerinin önemli bir kısmı hatırımda. O’nun Ferisilerin amansız düşmanı olduğunu biliyorum. (…) İsa’nın zulme uğradığını kimse unutamaz. O’nun çarmıha gerildiğini kimsenin unutmasına izin vermeyelim. Uğruna dövüştüğü vaazları ve fikirleri unutturmayalım. Bu öğretiler mağrur bir toplulukta değil, Filistin’in alçakgönüllü insanlarının kalplerinde gelişti.’ Yirmi beş yıl sonra Fidel Castro, rol modeli ve Küba sosyalist devriminin felsefî temeli olarak İsa’ya başvurmaya devam ediyor.”[22]
En açık ve en samimi ifşaat gene kendisinden gelir:
“Evde, okulda, tüm çocukluğum ve yetişkinliğim süresince, hatırlayabildiğim kadarıyla, İsa Mesih en aşina olduğum isimlerden birisiydi. O günden beri devrimci hayatımda, daha önce size söylediğim üzere, gerçek anlamda dinî bir inanca sahip olmadım, tüm çabalarım, dikkatim ve hayatım politik bir imanın geliştirilmesine adanmıştı, bu imana kendi kanaatlerim üzerinden ulaşabildim. (…) Hiçbir vakit politik ve devrimci düzeyde sahip olduğum fikirlerle, hatırlayabildiğim kadarıyla, bana çok tanıdık gelen olağanüstü o figüre, o sembole ilişkin fikrim arasında herhangi bir çelişki görmedim.”[23]
Castro’nun şahsî dostu olan Nobel ödüllü yazar Gabriel Garcia Marquez[24], konuyla ilgili şu hikâyeyi anlatıyor:
“Bir kez daha, Kongre’deki iki partiye mensup üyeler ve hatta bir Pentagon subayı önünde o Galiçyalı ataları ve kişiliğinin oluşumunda oldukça faydalı olduğunu düşündüğü kimi ahlâkî ilkeleri kendisine aşılayan Cizvit papazlarına ilişkin oldukça gerçekçi bir değerlendirme yaptı. Konuşmasını şu şekilde bitirdi: ‘Ben bir Hristiyanım’. Bu söz masanın üzerine bir bomba gibi düştü.”[25]
1998 tarihli CNN/BBC mülâkatında Castro, o günün dünya durumu üzerine fikir beyan eden, gözlemleri ve sloganlarıyla etkili olan bir isme tekrar tekrar atıfta bulunur, bu kişi Papa II. John Paul’dür. Müteveffa papa, küreselleşme ile ilgili olarak Castro’ya paralel fikirlere sahip bir kişidir. Üstelik Castro’ya göre, Karl Marx’ın proleter enternasyonalizmi ile Papa’nın “dayanışmanın küreselleşmesi” tespiti arasında yakınlık mevcuttur.[26]
Castro, sosyalizmin çöküşü ve gelecekle ilgili tahminler noktasında köklerine, Hristiyanlıkla ilgili bilgisine geri döner. O tüm sosyalist geleneği Marksizmle eşitlemez. Fikirler tarihine dalar ve teselli için iki kaynak bulur. İkinci kaynak, Fransız filozofların fikirlerindeki süreklilik ve canlanmadır. Her ne kadar Fransız Devrimi bu iki önemli hususu ezmiş, halefi olan Napolyon devrimi yoldan çıkartmışsa da söz konusu kaynak hâlâ önemlidir. Castro’nun tespit ettiği ilk kaynak ise Hristiyanlık tarihidir:
“Siz Marksizmden ve sosyalizmden dem vurdunuz, bense başka şeylerle kıyaslama yapmak istemiyorum ama kanaatimce Hristiyanlık Roma mezarlarına gömülmüş olabilirdi. Romalılar, Kudüs’ü işgal edip Yahudileri ve ilk Hristiyanları kovduklarında kimse Hristiyanlığın Roma’nın pagan fikirleri üzerinden hayatta kalabileceğini ve bir milyardan fazla müridi ile büyük bir dünya dini olabileceğini düşünemezdi.”[27]
Sosyalizm ve Marksizmin o vahim yıkılışıyla ve insanları seferber edip yüreklendirirken bir ânda yeni bir çağla baş başa kalan Castro, bir teselli, ilham ve örneklik olarak Hristiyanlık tarihine başvurur. Bu yönelim de Hristiyanlığın onun düşüncelerinde ne denli güçlü ve önemli bir etkiye sahip olduğunu gösterir. Gördüğümüz üzere, Castro’nun Hristiyanlığa dönük başvurusu, salt dinî kişilikler ya da Batılı seyircilerle kurduğu muhabbetin bir unsuru değildir. Militan Latin Amerikalı kadınlarla yaptığı bir toplantıda bile ahlâk bağlamında Hristiyanlığa atıfta bulunur:
“Kendimizi o geleceğe teslim edebilir miyiz? Bu gelecek Katolikliğin mi, Hristiyanlığın mı yoksa Marksizmin mi geleceği? (…) Sizlerin bir komünist ya da sosyalist olmanıza gerek yok. En temel ahlâkî manada sadece birer Hristiyan olun yeter. Şunu söylemelisiniz: geleceğe uzanan dünya en temel ahlâkî ilkelere aykırı olan bir seyir içerisinde. Hayır, bu doğru değil. Bir Hristiyan şunu söyleyebilir: Bu dünya, en temel Hristiyanlık ilkelerine aykırı bir seyir içerisinde.”[28]
Tüm sözlerinde Castro, Katoliklik, Hristiyanlık ya da Marksizm arasında organik bir ortaklık ya da süreklilik görür. Hristiyan ve sosyalist etik arasındaki değiş tokuşa ve örtüşmeye bakar.
1985’de borçların ertelenmesi ile ilgili olarak Latin Amerikalı sendikacıların düzenlediği bir konferansta şunları söyler: “Haça kılıçtan daha fazla saygı duyuyorum.”[29] Sömürgeciliğin ve onu takdis eden Hristiyanlığın rolünün eleştirildiği bir konuşmada silâhlı mücadele öğretisi ile birlikte anılan Castro gibi bir ismin tüfek yerine mecazî olarak “kılıç” sözcüğünü kullanıp bu türden bir cümle kurması gerçekten önemlidir.
Fidel ve Cizvit Duruşu
Marksizm, kendisinden önceki fikirleri miras alıp aşmak ve tarihi bilim alanına taşımakla övünüp süreklilik yerine sıçrama ve kopuşa vurgu yaparken, Castro açıktan ve bilinçli bir şekilde farklı bir halı örer. Bu örme işleminde Marksizm muhtemelen en kalın olan iptir ama gene de hâkim rengi o vermez.
Castro tüm fikirler alanını birbirine bağlar ve bu noktada adalet anlayışının motive ettiği eski ideoloji formlarını ortaya çıkarmak için kazı yapar. Elde edilen değerler arasındaki ortaklığın ve fikirlerin teşkil ettiği geleneğin ana niteliği ahlâkîdir ve toplumsal adalete vurgu yapar. Her ikisi el ele ilerler, birbirlerine bağımlıdır ve birbirlerinden türemişlerdir. Esas olarak Hristiyanlığa ve genelde tüm dinlere dönük başvuru, bu dinlerden türeyen ortak ahlâkî şarta dönük vurgu, iyi ile kötü ayrımına ilişkin derinlikli fikriyatla ilgili analiz ile birlikte ilk dönem ütopyalarına verilen önem, Castro’nun Marksist ve komünist fikriyata yönelik en büyük katkısıdır.
“Devrimci fikriyatın ve en iyi ahlâkî, insanî fikirlerin tüm dinlerde, her türden otantik dinde zuhur etmiş olması gerek. (…) İnsanlık tarihinin başlarına dek uzanan birçok fikrin ahlâkî ve insanî yönünü yüklenmeliyiz. İsa’nın fikirlerinden bilimsel temele sahip, âdil ve derinlemesine insanî olan sosyalist fikirlere kadar. Bunlar Karl Marx’ın, Engels’in, Lenin’in, Marti’nin, Fransız Devrimi’ni önceleyen Avrupalı Ansiklopedistler’in ve bu yarımkürede verilen bağımsızlık mücadelelerinin kahramanlarının fikirleridir.”[30]
Bu alıntı önemli, çünkü Castro’nun desteklerini almaya çalıştığı dindar isimlerin bir toplantısında sarf edilen cümleleri ihtiva etmiyor. Bu sözler, küreselleşmeyi tartışan iktisatçıların bir toplantısında söyleniyor. O, Marx ve Engels’i insanî fikriyatın içindeki bir geleneğin içinde görüyor ya da onları oraya yerleştirmeye çalışıyor (Castro’nun onlardan ayrıca bahsetmesi dikkate değer) ve daha da ilginci, bu listeye “duygusuz” olarak bilinen Lenin’i de ekliyor. Böylelikle Castro, ütopik ve bilimsel sosyalizm ya da ideoloji ile bilim arasındaki ayrımı dikine kesiyor.
Kahramanlık ve Değerler Sentezi
Fidel Castro, araçların da amaçlar kadar önemli olduğunu, özgürleşmeye dönük amaçların tarihteki en onurlu ülküler olarak görülmesi gerektiğini, bu türden amaçların da onurlu araçlara ihtiyaç duyduğunu söyler. Ayakta kalışının da gösterdiği üzere, araçların doğru seçilmesi ile şiddetin “iyi” kullanımı, iktidarın ele geçirilmesi ve muhafazası için önemlidir. Castro’nun kahramanlık anlayışı da onurlu amaçların hizmetindeki şiddet araçlarının kullanımı ile birleşir.
İktidarın ele geçirilmesi ve muhafazası gibi politikanın geleneksel yönlerinde elde ettiği başarı ile Castro, paradoksal biçimde, başarının geçerlilik ve doğruluk ölçütü olduğu fikrini reddeder. Şans, tesadüf, fırsat ve olumsallık gibi hususların altını çizen Castro, Kübalı devrimcilerin mücadelenin çeşitli noktalarında zarar görebileceklerini ve kısa sürede yok edilebileceklerini ama bu tür bir mağlubiyetin onların, fikirlerinin ve politik hatlarının yanlış olduğu anlamına gelmeyeceğini söyler. Ona göre, pudingin kanıtı onun yenmesinde değildir. Bu suretle Castro, iradenin ve tercih yapmanın, yani öznel faktörün önemini vurgular ama bunu Lenin’den farklı bir biçimde yapar.
Lenin’e göre, iradeye en ileri bilimsel fikirler eşlik etmeliyken Castro’ya göre, son tahlilde belirleyici olan, yeni değerler sentezine sahip kahramanca bir duruştur. Bu noktada onun, Marx ve Engels’in karşı çıktıkları bir sima olarak Don Quixote’ye selâm durması önemlidir. Marx’a göre, Cervantes’in Don Quixote’si şövalyeliğin her türden üretim tarzı için uygun olmadığının delilidir. Bu gözlem, onların bilimle “ütopik sosyalizm” arasında tespit ettikleri ayrımı resmeder. Castro’nun konuşmalarının bulunduğu veritabanı tarandığında en az iki yüz konuşmada onun La Mancha’lı adam hakkında konuştuğu görülecektir. Fidel, Küba’nın tüm dünya genelindeki askerî ve insanî yardıma dayalı faaliyetlerini bile Don Quixote’nin ruhuna benzetir: “Tüm dünyada hacılar, misyonerler, birer Don Quixote gibi dolaşıyoruz; sadece askerlerimiz değil, doktorlarımız, öğretmenlerimiz ve mühendislerimiz de her yerde faaliyet yürütüyorlar.”[31] Fidel ile yaptığı şahsî sohbetleri toplayan George Galloway’e göre, Don Quixote’ye dönük yakınlığın izleri, onun üzerindeki Cizvit etkisinde, ona eşlik eden faziletlerde bulunabilirler:
“Cizvitlerin bağlı olduğu Aziz Thomas Aquinas, idealizm ile akıl arasındaki uyumun önemini öğretirdi. Cizvitler bu öğretiye, İspanyolcası caballero olan şövalye ülküsünü, yani Don Quixote ülküsünü eklediler. Öğretiyi alçak gönüllülük, sebatkârlılık ve fedakârlılık gibi hasletlerle yoğurdular. Don Quixote’nin kapitalizm öncesi ahlâkî değerleri esasta Anglo-Sakson dünyasında yeterince anlaşılamadı ama Hispanik kültürlerde Don Quixote, Fidel’de görüldüğü üzere, büyük bir kahraman olarak görüldü.”[32]
Bu noktada Küba’da Castro’nun zaferi sonrası basılan ilk kitabın Cervantes’in o büyük romanı olduğunu söylemek gerek. Küba Kültür Bakanı Abel Prieto’nun da belirttiği üzere:
“Kübalı yazar Alejo Carpentieridaresinde 1960 yılında ulusal yayınevi tesis edildiğinde, Devrim sonrası yayımlanan ilk kitap ne bir Marksist ders kitabı ne de Lenin’e ait bir konuşma idi. (…) İlk kitap La Mancha’lı Don Quixote’ydi. Fidel bu kitabı çok seviyordu. Tüm zamanların en önemli romanıydı o. Kitap, devrimin millîleştirdiği gazete matbaasında basıldı. İlk baskı, gazete kâğıdına yüz bin nüsha olarak yapıldı. O gün için çılgın bir rakamdı bu. Ama oldukça güzel bir çılgınlıktı. Gustave Dore elinden çıkma çizimler vardı içinde. Toplam dört ciltti, hepsi 25 kuruştu, bir pezo civarı bir bedel. Gazete stantlarında, gazetelerle birlikte okura sunuldu. Bu oldukça eğiticiydi. Fidel yerel düzeyde hiç böyle bir şeye tanık olmamıştı daha önce.”[33]
Fidel’e göre, her devrimci biraz Don Quixote ve biraz deli olmalıdır. Ama kendisinin de şiddetle eleştirdiği Pol Pot, Bernard Coard (Grenadalı siyasetçi Maurice Bishop’ın katili) ve Usama Bin Ladin gibi bir aşırılık içinde asla olmamalıdır. Che Guevara’nın kendisini Don Quixote ile birlikte tanımlaması elbette efsanevîdir. Onun ailesine gönderdiği elveda mektubunda Che, kolundaki kalkan ve topukları arasındaki Rosinante’nin kaburgaları ile bir kez daha yola düştüğünü söylemektedir.
Fidelist sentez, birbirinden ayrı dönemlerin ve deneyimlerin davranış tarzlarını ve değerlerini biraraya getirir. O, genel bir ahlâk ve fazilet yasası olarak şahsî bir hareket tarzı önerir. Castro’nun Yeni İnsan’ı içinde eskisine ait kimi yönleri barındırır:
“Çünkü eğer devrime, burjuva toplumunda belirli insanların burjuva ya da feodal şövalyelikten devşirdiklerine dair bir hafıza eşlik etmiyorsa bu gerçekten de çok üzücü bir durum arz edecektir. (…) Ve ben herkesin bu gerçeği kavraması, her anne ve babanın kendi evladını şövalye ruhlu bir proleter olacakmış gibi sevmesi gerektiğini katiyetle belirtmek istiyorum.”[34]
Feodal ya da burjuva şövalyeliği ile proleter devrimci ruhu ya da iki karakter türünü, yani şövalye ruhlu feodal-burjuva olanla devrimci proleter olanı, “şövalye ruhlu ve proleter olan” yeni bir model ve proleter şövalye olarak özetlenecek yeni bir sentezi teşkil etmek için birleştirme gayreti gerçekten de eşsizdir. Castro’nun şiddet etiği ve Fidelist ideal tipi ile uyum içinde hareket eden Kübalı silâhlı güçlerin savaştaki faaliyetleri, modelin en önemli kanıtıdır.
Castro engeli aşar ve dikkate alınan iki odak noktasını birleştirir: ilk odak devlet, ikincisi de kahramanca davranıştır. Kahramanca davranış, bireyle ilgili edebiyatta ve felsefede her daim öne çıkan bir vasıf olagelmiştir. Castro, böylelikle kahraman devlet ve toplum anlayışını, zahirde değilse de batında, bir biçimde konumlandırma imkânı bulur. O, Che örneği üzerine kurulu kahraman bireye dönük vurgu ile Devrimci Küba örneğindeki enternasyonalist düzlemde fedakârca görevler ifa eden kahraman devlete ve hayatta kalmak için eşikteki düşmana, tarihin o en güçlü iktidarına karşı muazzam kavgalar veren kahraman topluma dönük vurguyu birleştirir.
Yirminci yüzyılda kahraman ve idealist kisvesinde iki devlete tanık olunmuştur: Kennedy yönetimindeki ABD ve 1967 savaşına kadar uzanan süreçte İsrail. Ancak Kennedy dönemindeki (Domuzlar Körfezi ve Vietnam) ABD dış politikası ile İsrail’in işgalci karakteri kahramanlık maskesini düşürmüştür. Artık Davud rolü, Küba’nın millî kahramanı ve şehidi Jose Marti’dedir. Fidel Castro ve Küba, görece daha önemli bir dava ve başarı ölçüsüdür.
İnsanlar çoğu zaman şiddete başvururlar ve ellerine silâh alırlar. İçinde bulundukları koşullar ve düşmanları onları silâhlı direnişe, isyana ya da devrime sürükler. Mücadeleye girmenin heyecanı, şiddeti ve kolektif ruhu, isyanın romantikliği ve dayanışmacı yönü de onları motive eder. Bu noktada yüzleşilecek sorular şunlardır: mücadeleyi hangi değerler ayakta tutacak, hangi kurallar ona hükmedecek? Asilerin mücadele ettikleri düşmana ahlâkî yönden üstün gelmeleri gerekir mi? Silâhlı şiddete başvurmak, acıya ve ölüme yol açma kudreti, başkalarının hayatlarına şiddetle muhtemelen de geriye dönülmez biçimde etki etmek, ahlâkî bir çöküşe yol açar mı?
Silâhlı mücadeledeki riskleri üstlenme kararı, eylemcilere risk ve fedadan müteşekkil belli bir ahlâkî aristokrasiye ait olma hissi verecektir. “Hiçbir görev, devrimci olmaktan daha onurlu, daha asil ya da daha ufuk açıcı değildir. Ancak devrimci olmak da en zor olanıdır.”[35] Genelde ahlâkî bir aristokrasiye ait olma hissi ve üstünlüğe dayalı varoluş yöntemi ile el ele giden ruhanî bir seçkinlik yanılsaması, düşmanın gerçekleştirdiği işkence ve katliamlara dönük öfke seline eşlik eden doğal bir adalet duygusunun pekiştirdiği ahlâkî kibri besleyecektir. Bir sonraki aşamada şiddet kullanımındaki her türden sınır kaybolacak, şiddet, davanın kendine has adaletine dayanacak ve düşmanın adaletsizliği ise her türden şiddeti takdis edecektir. Terörizm, bu türden bir ahlâkî güzergâhın ve sürecin ürünüdür.
Fidel Castro ve Küba’daki devrimci ideolojiye, bu yanılgıya dönük bilinçli direniş ve pasifizm biçimi almaksızın, bile isteye başka bir yolun tercih edilmesi damgasını vurmuştur.
Dayan Jayatilleka
Dipnotlar
(1) Norman Jacobson, Pride & Solace: The Functions and Limits of Political Theory, Methuen, New York, 1978.
(2) Ronald Aronson, Camus & Sartre, University of Chicago Press, Chicago, 2004.
(3) Albert Camus, ‘Moderation and Excess’, ‘Thoughts at the Meridian’, 5. Bölüm, The Rebel. Albert Camus, Selected Political Writings içinde, ed. Jonathan H. King, Methuen & Co., Londra, 1981, s. 17–18.
(4) Jean-Paul Sartre, ‘Albert Camus’, Situations IV içinde, Paris, 1964.
(5) A.g.e., s. 24.
(6) John Dorschner ve Roberto Fabricio, The Winds of December, Coward, McCann & Geoghegan, New York, 1979, s. 31. Özgün metinde italik.
(7) Katherine Hoyt, The Many Faces of Sandinista Democracy, Atina, Ohio University Press, 1997.
(8) Thomas M. Leonard, Fidel Castro: A Biography, Greenwood Press, Londra, 2004, s. 77.
(9) Fidel Castro, Cold War: Warnings for a Unipolar World, Ocean Press, Melbourne, 2003, s. 75.
(10) Fidel Castro, To Pay Tribute to the Empire or Pay Tribute to the Homeland, Editora Politica, Havana, 1985, s. 24.
(11) Carlos Montaner, ‘Cubans are Poor and Enslaved’, ‘Was Fidel Good For Cuba?, A Debate Between Carlos Montaner and Ignacio Ramonet’ içinde, Foreign Policy, cilt. 86, sayı. 1, Ocak–Şubat 2007, s. 59–64.
(12) Ronald Aronson, After Marxism, The Guilford Press, New York, 1995, s. 231–55.
(13) Bölümün altbaşlıkları genel tartışmasını özetler niteliktedir: Merkezdeki Ahlâk mı?, Marksizmin Ahlâka Dönük Muğlâk Yaklaşımı, Ahlâk’ın Günümüzdeki Krizi, Radikal Değişimin Ahlâkî Temelleri: İçkin Eleştiri, Radikal Değişimin Ahlâkî Temelleri: İmkânları Dâhilinde Toplumları Yargılamak, Radikal Değişimin Ahlâkî Temelleri: Özgürlük Tarihi, Evrensel Haklar, Farklılık, Farklılık ve Evrenselliği Bağlantılandırmak, Yeterli Bir Ahlâkî Temel Mevcut mu?
(14) Tüm ömrü boyunca Castro ile birlikte olmuş olan Pierre Trudeau’nun oğlu Alexandre Trudeauda benzer bir görüş ileri sürer. “Fidel’e göre, devrim gerçek manada bir akıl işidir. Onun görüşünce devrim katı bir biçimde benimsenmez ise, insanlığı daha geniş bir adalete ve daha mükemmel bir toplumsal düzene asla götürmez. Akıl, devrim ve fazilet giderek daha fazla belirsiz ve soyut birer kavram hâline gelmektedir.” “The Last Days of the Patriarch”, Toronto Star, 13 Ağustos 2006 Pazar.
(15) Liss, Fidel Castro’s Political and Social Thought, s. 38.
(16) Fidel Castro Speeches, s. 320 –1.
(17) Skierka, Fidel Castro: A Biography, s. 336, aktaran: Frei Betto, Fidel & Religion: Conversations with Frei Betto, Melbourne, Ocean Press, 1990, s. 271ff.
(18) Castro, War and Crisis in the Americas, s. 104.
(19) A.g.e., s. 142. Vurgular bana ait.
(20) Coltman, The Real Fidel Castro, s. 160.
(21) Castro, War and Crisis in the Americas, s. 112.
(22) Szulc, Fidel: A Critical Portrait, s. 470 –1.
(23) Castro, Frei Betto, Fidel & Religion içinde, s. 227.
(24) Gabriel Garcia Marquez, Introduction, ‘Fidel – The Craft of the Word’, Gianni Mina, An Encounter with Fidel, Melbourne içinde, Ocean Press, 1991.
(25) A.g.e., s. 21.
(26) Castro, Cold War, s. 66–74.
(27) A.g.e., s. 67–8.
(28) Fidel Castro, Latin Amerikalı ve Karayipli Kadınların Durumu Toplantısı’nın Kapanış Konuşması, 7 Temmuz 1985, tarih belirtilmemiş, s. 25.
(29) Castro, To Pay Tribute to the Empire, s. 11.
(30) Ekonomi 98 Enternasyonal Organizasyonu’ndaki Konuşma Metni, 3 Temmuz 1998.
(31) Castro, Cold War, s. 73–4.
(32) George Galloway, Fidel Castro Handbook, MQ Publications, Londra, 2006, s. 29.
(33) A.g.e., s. 222.
(34) Women and the Cuban Revolution, ed. Elizabeth Stone, Pathfinder Press, New York, 1981, s. 69.
(35) Fidel Castro, War and Crisis in the Americas, Pathfinder Press, New York, 1985, s. 106.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>