Hem Ekmek Hem Allah

15 Nisan 2010 admin

Müslüman’ın zengininin ve yoksulunun olduğu elbette hakikattir. Ancak “hakikati insanların ölçüleri ile değil, insanları hakikatin ölçüsü ile tanı” buyuruyor Hz. Ali. Bir hakikat dillendirildiği yanlış ağızda başka hakikatleri, giderek daha temel hakikatleri örtmenin, yani küfrün âleti hâline gelebiliyor. Bunun mevzu ile ilişkili örneklerine geçmeden evvel, sınıflar mücadelesi meselesinin nasıl bu türden bir örtü hâline getirildiğine bakmak lâzım; zira mesele tam da bu noktada düğümleniyor.
Sınıflar mücadelesinin başatlığı tezi, dolayısıyla burjuvazi ve proletarya arasındaki savaşın dışında (henüz böyle bir savaşın yaşanmadığı ama daha melez savaşların bütün hararetiyle hükmünü ilân ettiği durumlarda bile) başka savaş bilmeme hâli, mevzu kim ve ne olursa olsun, kendini rahatlıkla ortaya koyma yeteneğine sahip. Bu noktada bunun dünyanın en kolay siyaseti olduğunu görmek gerekiyor. Bu siyaset, âdeta oligarşik bir antipolitizmi çağrıştırıyor. Oligarşi, zaten muktedir oluşundan ötürü, politikayı hemen hemen bir yasak alan hâline getiriyor. Bunun soldaki versiyonu sınıfçı bir apolitizm oluyor. Böylelikle bu türden sol ve oligarşi hiçbir zaman karşı karşıya gelmiyorlar. Zira olası her türlü müdahale sınıf mücadelesi adına erteleniyor, daha da kötüsü hesap dışı tutuluyor.
2 Temmuz’a ilişkin muhtelif örgütler muhtelif kampanyalar yürütürlerken, bunlardan troçkist bir ekip Ankara, Yüksel Caddesi’nde açtığı pankarta şunu yazıyor: “Sivas’ın hesabını sınıf mücadelesi soracak”. Bu en basitinden, çok iradeci sayılmayacaksa eğer, “ben sormayacağım, sormaya da niyetim yok” anlamına geliyor. Peki, o hâlde o pankart oraya neden asılıyor?
Fıkrayı bilen biliyor: Temel, gazetedeki iş ilânını okuyup ilânı verenlerin yanına gitmiş. Aranan özelliklerin kendisinde bulunmadığını bildirdikten sonra neden geldiği sorulduğunda: “Beni saymayın diye geldim” demiş.
“Sivas’ın hesabını sınıf mücadelesi soracak” sözü ve bu sözün arkasındaki ideolojik yargı siyasî animizmin ürünüdür. Esas olarak sınıf mücadelesine bir tür gulyabani muamelesi yapılıyor burada. Türkiye’de bu sınıfçı sol her türlü savaş alanından kaçmak için aynı argümanı kullanıyor.
Küçük burjuvazinin en genel taktiği, dikotomidir. Küçük burjuvazi, sahte dikotomiler yaratarak yahut mevcut amma politik anlamda ikincil dikotomileri manipüle ederek, yarattığı ya da çarpıttığı ikilikler içinde bir tarafa kaçıyor.
Geçenlerde konuk olduğu bir televizyon programında Selahattin Demirtaş Kürd’ün zengininin de ezilenler arasında olduğunu söylüyordu. Bunun Diyarbakır Cezaevi’nde sürüyle yaşanmış örneği var. Şu bile bunu göstermeye yeter: Taşeron firma sahiplerinin çoğu Kürt değil mi? Şu görülmüyor: Kürt en fazla taşeron firma sahibi olabiliyor. İşte bu noktada “orta sınıf” sınıfçı sol hemen Kürd’ü zengin ve yoksul olarak ikiye bölüp yoksula kaçıyor. Kaçtığı, Kürd’ün yürüttüğü siyasetin harıdır.
Aynı işlem Müslümanlar için de yürütülüyor. Bunun kanıtlarını yeni adıyla DBH, eski adıyla Çatı Partisi’nin, DBH’ye dönüştüğünde yayınladığı bildiride görmüştük. Oradaki “yoksul Müslüman” ibaresi, aslında o çatının altına Müslüman olarak girilemeyeceğini, anca bütün aidiyetlerinden, dolayısıyla savaş silâhlarından arınmış, çırılçıplak, kerameti kendinden menkul yoksullar olarak girilebileceğini anlatıyordu.
Bu dikotomi meselesine dair başka örnekler zikretmek de mümkün. Kendini aklın ezel-ebed temsilcisi ilân eden solun ve bu solu imanla boğmaya ahdeden İslamcının teşne olduğu akıl-iman karşıtlığı ilk akla gelenlerdendir. Bu noktada şu söylenebilir: akıl ile imanı, bilim ile inancı, beden ile ruhu kim birbirinden yalıtıp karşı karşıya getiriyorsa o ya aydınlanmacıdır ya da Türkiye özelinde düşünülürse, hükmü altında yaşadığı laik devletin hassasiyetlerini gözetiyordur.
Bu anlamda Cübbeli Ahmet Hoca “İslam akıl değil, nakil dinidir” derken yahut bir takım ilâhiyatçılar “İslam akıl dinidir” derlerken, kemalize bir tutum sergilemiş oluyorlar. “Al birini vur ötekine” demek gerekiyor. Ahmet Ünlü örneğinde görüldüğü gibi kelâmiyeyi ve sufiyeyi reddeden, dolaylı ya da dolaysız olarak İslam’ı, onu devletten (dünyadan) bağışık görmekten mülhem, silâhsızlandırıyordur.
İslam nassın, aklın ve kalbin müştereken devrede olduğu bir dindir. Biri diğerini dışlamaz. İslam’ın belli bir veçhesini, hadi bileşenini diyelim, diğerlerinden ayırıp onu İslam’ın önsel olarak başat tanımı hâline getiren, İslam’ın bütün veçheleriyle, topyekûn muktedir olması gibi bir durumda pabucunun dama atılacağının bilgisiyle hareket ediyordur. Bunları kendinde bütünlediğini iddia edense (Teori ve Politika’nın bilim-politika-felsefe’yi masa başında bütünlemesinde olduğu gibi) İslam diye kendine biata çağırıyordur. Komünizmi “birey”sel ya da örgütsel şahsında somutladığını düşünenin komünizmi, “kendine Müslüman”ın müslümanlığı gibi, neticede bir “kendine komünizm” oluyor.
Eğer İslam ve sosyalizm yahut komünizm devrimci bir temelde teorik-pratik anlamda ilişkilenecekse bu ilişkinin, bu toprakların (Ortadoğu’nun) ezilen halklarının selameti namına iş görebilmesi için bir komünistin teorik-pratik politik faaliyetin içinde İslamiyet’in, bir Müslüman’ın ise Müslümanlar içinde komünizmin ajanı olarak iş görmesi gerekiyor. Bu ajanlık faaliyetinin tam da bu solun ve İslam’ın pratikte kesiştiği yahut teoride kesiştirildiği kümede yapılması gerekiyor. Bunun yerine İslam’la ilişkilenmemeye tövbeli komüniste ya da bu ilişkinin zeminine kör bir Müslüman’a yönelik misyonerlik etmek, Müslüman mahallesinde salyangoz satmak oluyor.
Bu “ajan”lık faaliyetinin yıkıcı ve bölücü olması gerekiyor. Bu faaliyet, Müslüman ya da “solcu” cenahta mevcut bulunan proleter devrimci varlığın aynı cenahlardaki küçük burjuvaziye yönelik mücadelesi anlamına geliyor. Bu anlamda dışarı yönelik bakışın içeriyi, içeriye yönelik bakışın dışarıyı gözetmesi gerekiyor. Küçük burjuvazinin dini-imanı olmuyor. Bu sebepten, Müslüman’ın ve solcunun orta sınıf refleksleri ortak bir paydada ifşa edilmeyi gerektiriyor.
Sol-İslam ilişkisi yahut bu ilişkinin olası zemini üzerine kalem oynatanların çoğunlukla ortaklaştıkları konu, sözkonusu ilişkiyi solun geniş bir tanımının öncelemesi gerekliliğe dair varsayımdır.[1] Buna göre sol akılcı, ilerlemeci ve özgürlükçü oluyor. Bu üçlemenin içinde yer almayan laikliği bile solun İslam’la ilişkilendirilmesinde bir vasıta olarak kullanmayı öğütleyen Müslümanlar görülüyor.
Lafı dolandırmamak gerekiyor: bu çerçevede anlaşılacak bir İslam olsa olsa İslam Protestanlığıdır. Protestanlık, kapitalizmin ideolojisi liberalizmin teorik kaynağıdır. Liberalizmin ve ondan neşet eden tüm liberal eksenli teorik-pratik eylemliliklerin kaynağını Protestanlık’ta aramak gerekiyor.
Protestanlık en nihayetinde reformizmdir. Reformizmin bütün bakışı ise devlete yöneliktir. Reformizm burjuvaziyi devlete yeğ tutuyor, hatta bizzat burjuvazinin kendisi reformist pratikler sergiliyor; reformizmin eninde sonunda bir burjuva ideolojisi olduğunu tespit ve teslim etmek gerekiyor.[2]
Bu türden bir muhalif Müslümanlığın anti-kapitalizmi, 1960’lı yılların sonlarında savaş sonrası ekonomik açıdan semirmiş bir Avrupa’da, bunun nimetlerinden devletin ve onun bir uzantısı olarak ailenin tutucu ideolojik tahakkümü yüzünden nasiplenememenin itkisiyle eylemli bir muhalefete kalkışan küçük-burjuva Avrupalınınki ile paralellikler sergiliyor. Bu tür bir anti-kapitalizme eninde sonunda bir tür hümanizmin eşlik etmesi, müşahhas, yani insan olmayan devlete karşı insanlığın öne çıkarılması fikriyatından türüyor. “Burjuva da en nihayetinde insandır” deniliyor yani. Bu durumda özgürlükçü-akılcı-ilerlemeci burjuvazi cephesi devlete karşı yedeklenilecek mevzi oluyor.[3] Burjuvazi küçüğü ve büyüğüyle ortak bir özgürlük algısını paylaşıyor. Bu özgürlük en nihayetinde bedenin ruhtan özgürleşmesidir denebilir.
Kapitalist, Marx’ın dediği gibi enkarne kapitalse, beden analojisi kapitalist özelinde sermayeyi işaret edebiliyor. Bu durumda özgürleşme kapitalist-burjuva için sermayesinin sınırsız dolaşımı anlamına, bedenini ve bilgisini mülkiyeti ve giderek sermayesi olarak gören küçük burjuva içinse ruhsuz bedeninin her türlü ahlâkî yaptırımdan azade olarak dilediği yere girebilmesi anlamına geliyor. Bu ruh ve beden dikotomisi küçük burjuvaya hem hiçbir şey olmama hem de her şey olma özgürlüğü bahşediyor. Buna özetle liberalizm diyoruz. Solcu yahut Müslüman olmak insanı hiçbir şeye karşı efsunlamadığı gibi liberalizme karşı da efsunlamıyor. Ama bu noktada solun, İslam’ın, belki de o çok sözü edilen paradigmatik farkı nedeniyle, paylaşmadığı bir trajedisinden söz etmek gerekiyor.
Şudur: sol, bir takı olarak eklendiği kavramın içeriğinin ve bu planda yürütülecek pratiğin, son tahlilde ikisi aynı anlama gelmek üzere, ya liberalizan yahut anarşizan olacağının bir anlamda habercisi oluyor. Sol komünizm ve Müslüman sol bu durumun birer örneği oluyorlar. Solun İslam’la bir biçimde ilişkilenmesi, İslam’ın solun diliyle konuşması gerektiğini vaaz edenler, sağı toprak, solu insanla tarif ediyorlar. Bu tarif, toprağa karşı insanın yanında saf tutmanın savunusunu önceliyor. Bu, sol komünizmin yahut genel anlamda Stalin karşıtı sol muhalefetin de ortaklaştığı bir argüman oluyor.
Sosyalizmin ülkesinin karşısına bir tür masal kahramanı olarak “Dünya İşçi Sınıfı” çıkarılıyor. Toprak düşmanlığı ve insan sevgisi, sınırsız sömürü koşulları yaratmak üzere tekelci kapitalizm döneminde burjuvazinin ihtiyaç duyduğu sınırsız bir dünyayı ve bu sınırsız dünyaya ancak bütünlüklü (bölünemez) bireyliğiyle tutunan sınır-tanımayan insanı (sınır-tanımayan gazeteci, doktor vs. örneklerinde olduğu gibi) anlatıyor. Bu hülya, burjuvazinin hülyasıdır. Burjuvazi, bireylik sınırlarının bekası adına var olan bütün sınırlara saldırmayı bir insaniyet hassası olarak öğütlüyor. Sol komünizm yahut sol muhalefetle ve elbette en genel anlamda liberalizmle bu belli düzeylerde ortak bir lisan tutturma hâli, o yıkılmaya çalışılan sınırlarda (Filistin bunun örneğidir) mazlumun verdiği savaşa ve döktüğü kana halel getirmesin diye, bu söylemin başını daha kâğıdın üzerinde ezecek Stalin’ler gerekiyor.
“Stalin kimdir?” sorusunun basit bir cevabı bulunabilir: Stalin, içeriye bakarken bile hep dışarıyı gören adamdır; Zinovyev, Buharin hep içerideki dışarı oluyorlar. Stalin, devrimini gerçekleştirmiş toprakların bir lideri olarak sosyalizm pratiğini, belli bir konjonktürün de dayatmasıyla, dış müdahale ve kapitalizmin restorasyonuna karşı mücadele etmek biçiminde anlıyor. Bu tutum bir komünist için ancak devrim ülkesinde bir anlam ifade ediyor; yoksa devrimsiz bir “Stalin”cilik devrimciliğin dışında konumlanmanın âdeta garantisi oluyor. Bu durumdan imtina etmek için içeriye dönük bir bakış elzem görünüyor; enternasyonal (ya da gayrı millî) sömürücü burjuvazinin mütemmimi olarak içerideki düşmanı, baskıcı devleti, gözden kaçırmamak ve Stalin’in sosyalist vatanı savunmasını çarpıtarak elin vatanını savunmaya girişmemek gerekiyor.
Stalin meselesinden mülhem bakılabilecek bir örnek var; bu meselelere ilişkin hassasiyeti olanların yazılarının yer aldığı bir sitede, bir makale, bir takım isimleri, onlar etrafında oluşturulan müktesebatın yeni bir İslamî düşünceye kaynaklık etmesi temennisiyle sıralıyor: Ali Şeriati, Mustafa İslamoğlu, Hasan Hanefi, Sezai Karakoç, Mehmet Akif Ersoy, İhsan Eliaçık, Muhammed Abduh, Ali Bulaç, Hayri Kırbaşoğlu, İlhami Güler, Mustafa Öztürk, Muhammed İkbal, Aliya İzzet Begoviç ve Nasr Hamid Ebu Zeyd. Bu isimlerin azamisi saygıyı gerektirmekle birlikte kasıtlı olarak dışarıda tutulmuş bir ismi anmak icap ediyor: Salih Mirzabeyoğlu.
Stalin analojisi şuradan geliyor: Mirzabeyoğlu’na da Stalin türünden (ümmetin zinhar yaklaşmaması gereken) bir öcü muamelesi layık görülüyor, sünni-selefi İslam’ın otoriter, özgürlük düşmanı, gayri-hümanist, gayri-uzlaşmacı sesi, bütün bu pejoratif atıflarla Mirzabeyoğlu ve İBDA hareketi oluyor.
Sağcılığı Allah’ın emri telakki eden sünni İslam’ın Türkiye’de devletin hem zor aygıtlarının hem de ideolojik aygıtlarının hışmını üzerine en çok çekmiş İslamî hareketi bağrından çıkardığı görmezden geliniyor. Türkiye’de bu İslamî sol düşüncesinde üzerinden atlanıp duran devrim ve devrimcilik olgusu tam da Mirzabeyoğlu’nda tecessüm ediyor.[4]
Bunun tersinden izleri, Mirzabeyoğlu’nun ismi zikredilmemekle birlikte, İslam ve sol yakınlaşmasına kendince cevaz veren eski danışman Akif Beki’nin Radikal gazetesinde yazdığı yazıda da görülüyor. Akif Beki’nin yazısını devletli-liberal İslam’ın bakışını özetlemesi açısından bir veri olarak alırsak, bize bu hizipçe dikte edilen şu oluyor: 1. İslam ve sol, her biri kendi verili, bütünlüklü hâlleri içinde kalarak yakınlaşsın 2. Bu yakınlaşma şiddete tapınan eğilimler mutlak surette dışarıda tutularak gerçekleştirilsin.
Burada bir yalanın ifşası elzem oluyor. Şiddete sınır çekme işlemi yakınlaşmanın bir koşulu değil, bizatihi nedenidir. Bu yakınlaşma icazeti, Akif Beki’nin ağzından, devletli İslam tarafından, AKP’nin soldan tahkimatı ve böylelikle mazlum ve sömürülen kitlelerin olası devrimci çıkışlarının gazının alınması işlevini görecek bir tampon bölge yaratılması, yani doğrudan devrimcilerin önüne set çekmek için veriliyor.
Meselenin böyle konuluşunun devletin bakış açısından anlaşılmaz bir tarafı bulunmuyor; devlet devletliğini yapıyor. Ancak bizim odaklanmamız gereken, genel anlamda bu devletli bakışın dışında ve ona karşıt olarak mevzilendiğini iddia eden ve bu mevzide solun ve İslam’ın müştereken yer alabileceğini düşünenlerin söyledikleri olmak durumundadır. Bu anlamda yukarıda sözü edilen yazıyı veri olarak almaya devam edersek, karşılaştığımız durum şu oluyor: zikredilen onca tecdid temennisi aslında her şeye rağmen Akif Beki’nin yazısından çıkarılanlara özdeş şu iki önermeyi gizliyor: 1. İslam olmuş, bitmiş bir bütünlüktür, onunla oynamaya gelmez. 2. Bu Marksistler bizim başımıza belâ açarlar. İkinci önerme kendi meramını kendi dillendiriyor, birincisi ise tam da İslam’ı hayatın dışında bir şey olarak kodlayan laisizmin argümanı oluyor. Yıllarca laik solcuların ağızlarında geveleyip durdukları şey budur. Fakat biz biliyoruz ki; İslam’ı yahut Marksizmi olmuş bitmiş bir bütünlük olarak görmek bu ikisini masa başında-kafasının içinde kurgulayanların ve bu kurguyu kendilerine mülk edinenlerin işidir. Bu kurgunun sahibinden gelen, mevcut kurgulara yönelik, itiraz bir sidik yarışı dışında hiçbir şey ifade etmez.
Politika, hele ki devrimci politika eninde sonunda bir bölme, parçalama faaliyetidir. Parçalanamayan, Latince karşılığı ile (Lat. individuus) bölünemez olan “birey”dir. Bu “birey” kurgusunu fetişleştiren teorisyenlerin bunu kanlı canlı kişilerle sınırlamayıp bir örgüt, bir hareket, bir ülke, bir devlet yahut bir dine bir tür bireylik atfedebildikleri vakıadır. İslam ve solun ilişkilenmesi meselesine kafa yoranlar safında türeyen bir tür laik İslamcılık savunusu da en nihayetinde kendi kutlu bireyliğini İslam’a giydirmeye niyet edenlerin icadıdır. Burada, bu bölünemez “birey”le mücadele adına hatırlanması gereken kimselerin beğenmediği İBDA hareketinin siyaset algısıdır; buna göre politika okey masasındaki dörtlüyü bile bölmeyi emreder. Bu işlem elbette kitlelerin fiilî devrimci pratiğine içrektir. Mesele, Müslüman yahut komünist, bu pratiğe ait olabilmektir.
M. Ocakçı
Not: Burjuvazi, mülk ve hüküm sahibi Kilise ile giriştiği tarihsel mücadelesinde Kilise’nin şahsında Tanrı’ya darbe indiriyor ve Tanrı’nın temsil ettiği mutlak aklın yerine insan aklını ikame ediyor. Aydınlanma ideolojisinin belli başlı birimlerinin belki de en belirleyicisi olan bu “akl”ın mutlak akıldan yegâne farkı, onun tikel olarak bütün insanlara bahşedilmiş oluşudur. Bu anlamda İslamiyet mutlak aklı insan sayısına bölerken, Aydınlanmış Batı’nın ve onun egemen sınıfı burjuvazinin bunu insan sayısıyla çarptığı söylenebilir. Bu çarpma işlemi bir göreceleştirme işlemini beraberinde getiriyor ve bu kutsal “insan”ın konumu her türlü toplumsal, siyasal, kültürel eğilimlere karşı “göreli” bir konum oluyor. “Gerçek laik” Birikim dergisinin Sol ve İlahiyat dosyasında Müslümanlara tam da bu konumu öğütlüyor. “Müslüman olmadan evvel hele bir birey ol bakalım!” diyor kısaca. Bu öğüt ister istemez Allah’ın da göreceleştirilmesini ve giderek “kaotik anlamlar çoğulluğunu hiyerarşik bir düzene sokacak her türlü ana gösteren”in[5] ilkesel olarak umacı ilân edilmesini de beraberinde getiriyor. Ezcümle: 1. “Birikimci”nin kafası, düşünceyi eyleme dönüşmesi ya mümkün ya da caiz olmayan bir şey olarak alıyor. Bu, en çok burjuvazinin işine gelecek bir şey oluyor, o burjuvaca “düşünce özgürlüğü” kavramsallaştırması da kaynağını burada buluyor. 2. “Birikimci”nin bireyliğini sigaya çekip safa sokacak her şey (Allah, örgüt, şiddet, din, millet, tek adam, giderek siyasetin ta kendisi) “tarihsel olarak hükmünü doldurmuş” şeyler oluyor. “Birikimci” hiç utanıp sıkılmadan Müslüman’a “Allah’ın derdine düşeceğine aç karnını doyur” buyuruyor. Demek ki bunların ağzındaki Ali Şeriati edebiyatı bir istismar vasıtasından başka bir şey değildir. Zira Şeriati’nin kitlelere haykırdığı slogan biliniyor: “Hem ekmek hem Allah, hem kulluk hem kurtuluş”[6]
Dipnotlar
(1) Solun bir de dar tanımından söz ediliyor ve anlaşıldığı kadarıyla bu tanıma iş görmez raporu veriliyor, zira bu, solu yahut sosyalizmi diyelim, ezilen ve sömürülen kitlelerin verili, tarihsel mücadelesine ortak olmak olarak gören tanım, burjuvaziye karşı devlete ya da devlete karşı burjuvaziye yedeklenmek isteyenleri, yani subaşını tutup bu subaşında burjuvaziyle ya da devletle yaptıkları pazarlıkta ezilen ve sömürülen kitleleri bir araç olarak kullanmaya niyetlenen orta sınıf unsurları, hareket alanından yoksun bırakıyor.
(2) Burjuvazinin devrimciliği meselesini artık teorinin çöplüğüne atmak gerekiyor. Böyle bir devrimcilik, şayet varsa, sınıflı toplumlar tarihinde son derece arızî bir yerde duruyor ve belki de yegâne ifadesini Fransız Devrimi’nde buluyor. İsrail’in kurulmasıyla birlikte o anakronik anti-semitizm ithamının lağvedilmesi gerekliliği türünden, bu sözde devrimciliğin de ayak bağı olmaktan çıkarılması icap ediyor. Kapitalizmin bir üretim biçimi olarak üstyapıda “devrimci” neticeleri olduğunun söylenebilirliği varsayılsa bile bir sınıf olarak burjuvazinin kendisi bu durumdan nasiplenemiyor.
(3) Bu durum biraz da, Türkiye özelinde, burjuvaziyi Kemalizmden bağışık görmekten ileri geliyor. Hâlbuki Türkiye’deki hâkim sınıf elbette Kemalist burjuvazidir, tersinden, burjuvalaşan da, AKP örneğinde netlikle görüldüğü gibi Kemalistleşiyor.
(4) Ancak yukarıda Stalin meselesine ilişkin söylenenler İBDA hareketinin verili hâlini anlatır muhtevadadır. Artık herhangi bir cephede mücadele vermeyen bir İBDA hareketi elin cephesine muhtaç oluyor; Mirzabeyoğlu, Türkiye’deki Stalinist kimi örgütlerin kendilerini devrim yapmış KP sanmalarında görüldüğü türden, kurulmuş gibi davranılan bir “Başyücelik Devleti”nin mimarı olarak devrimciliğinden “arındırılıyor”. Bu, tarihi TKP’nin Şefik Hüsnü elinde kurucu ideolojinin peşine takılıp kendi yıkıcılık misyonunu unutması durumunu çağrıştırıyor.
(5) Bkz.: Tuncay Birkan, “Tanrının Ölümü”, Birikim Aylık Sosyalist Kültür Dergisi, Şubat 2010, s. 79.
(6) Ali Şeriati, Hac, Fecr Yayınları, 2009, Ankara, s. 26.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>